Tò mò là kỹ năng duy nhất AI không thể lấy đi của bạn
AI is getting better at almost everything we once thought made us valuable. But there's one thing it can't give us—and one thing I learned very early never to lose: the desire to know what's on the other side of “I don't know.”
Ổ cứng
Gần đây, khi đang lục lại vài ổ cứng cũ, tôi tìm thấy một cái mà tôi đã không nhìn thấy suốt mấy chục năm. Sáu gigabyte. Nó đến từ Laclede Computer Trading trên đường Gravois ở Affton, một cửa hàng máy tính nhỏ đã tồn tại từ đầu những năm 80 và cuối cùng đóng cửa vào năm 2023.
Tôi chỉ ngồi đó nhìn nó một lúc.
Ngày nay, sáu gigabyte chẳng là gì. Tôi có những file đơn lẻ trong laptop còn lớn hơn thế. Nhưng vào cuối những năm 90, sáu gigabyte là một ổ cứng xịn. Và nó không hề rẻ. Hồi đó không ai vô tình mua cho một đứa trẻ một ổ cứng sáu gigabyte cả.
Và đó là điều khiến tôi sững lại. Tôi không thực sự đang cầm một ổ cứng cũ. Tôi đang cầm một tờ biên lai.
Một tờ biên lai cho niềm tin mà gia đình đặt vào tôi từ rất lâu trước khi bất kỳ ai trong chúng tôi biết nỗi ám ảnh với máy tính này sẽ dẫn đến đâu. Họ đã chi những đồng tiền thật để nuôi dưỡng trí tò mò của một đứa trẻ có bộ não dường như chẳng bao giờ ngừng chuyển động.
Mẩu phần cứng lỗi thời nhỏ bé đó nhắc tôi nhớ về một điều mà tôi đã rất lâu không nghĩ tới.
Trước khi ai đó gọi nó là ADHD, mẹ tôi chỉ biết rằng tôi có một bộ óc không bao giờ ngừng chuyển động.
Hồi đó chưa có cái nhãn nào cho chuyện này. Tôi chỉ là một đứa trẻ với trí tò mò vô tận, quá nhiều năng lượng, và một bộ não luôn tìm kiếm điều tiếp theo để theo đuổi. Thử thách của mẹ tôi không phải là tìm cách khiến tôi chậm lại, mà là tìm cách định hướng tôi đi đâu.
Và nhìn lại, tôi vô cùng may mắn vì bà đã làm được điều đó.
Bà hướng tôi đến máy tính, đến sách vở, đến những thứ tôi có thể tháo ra, hiểu, lắp lại, phá vỡ rồi lắp lại lần nữa. Bà không cố làm dịu bộ óc hoang dã đó, mà cho nó một nơi hữu ích để đi tới. Bà ủng hộ nó ngay cả khi bà không hiểu nó, bởi vì tôi yêu nó.
Hóa ra, khi bạn cho một bộ óc như thế một hướng đi đúng, nó không ngừng hoang dã.
Nó trở thành một cỗ máy.
Những cuốn sách trước cả ổ cứng
Ổ cứng không phải là khoản đầu tư đầu tiên mẹ tôi dành cho trí tò mò của tôi.
Nhiều năm trước đó, là những cuốn sách. Bộ Bách khoa toàn thư Funk & Wagnalls.
Nếu bạn lớn lên vào khoảng thời gian đó, có lẽ bạn còn nhớ cách này vận hành. Cứ một hoặc hai tuần, cửa hàng tạp hóa lại bày bán tập tiếp theo của bộ sách với giá vài đô la, thường là miễn là bạn đang mua đồ tạp hóa. Nếu tôi nhớ không nhầm thì đó là ở Schnucks hoặc Dierbergs tại Saint Louis.
Vậy nên bạn không mua một bộ bách khoa toàn thư. Bạn đã tự dựng nên nó, từng tập một, qua từng lần đi chợ. Trải qua gần cả một năm, bộ bách khoa toàn thư này dần xuất hiện trên giá sách nhà chúng tôi.
Với một bà mẹ đơn thân nuôi hai cậu con trai, điều đó rất đáng kể.
Vài đô la mỗi lần là có thể xoay xở được. Nhưng nhìn lại, tôi nhận ra thứ bà thực sự mua cho chúng tôi không phải là một bộ sách, mà là cánh cửa bước ra thế giới.
Và tôi đã ngấu nghiến nó.
Khi đó tôi khoảng 12 đến 14 tuổi, và tôi đã đọc những bộ bách khoa toàn thư đó. Không phải đọc từ đầu đến cuối trong một cuộc marathon anh hùng. Tôi sẽ lấy một tập, tìm thứ gì đó thú vị, đọc về nó, khám phá ra điều khác, rồi theo đuổi tiếp, cứ thế mà đi.
Cuối cùng tôi đã đọc trọn bộ. Hơn một lần.
Hồi đó không có thuật toán gợi ý điều tiếp theo. Không có ô tìm kiếm. Không có siêu liên kết. Không có hố thỏ YouTube nào chờ đợi tôi. Bạn phải tự tạo ra những hố thỏ của riêng mình. Và tôi đã làm vậy.
Khoa học dẫn đến công nghệ. Công nghệ dẫn đến lịch sử. Lịch sử lại dẫn đến một nơi hoàn toàn khác. Một câu hỏi sinh ra thêm ba câu, và ba câu đó sinh ra mười câu.
Khi đó tôi không biết, nhưng tôi đang học cách để học. Bộ bách khoa toàn thư đó không thay đổi cuộc đời tôi chỉ sau một đêm. Không có khoảnh khắc điện ảnh nào mà tôi gấp tập 12 lại và bỗng nhiên biết mình muốn trở thành gì. Nó đã làm một điều quan trọng hơn nhiều.
Nó đã gieo một hạt giống.
Nó dạy cho một đứa trẻ với bộ óc hoang dã rằng: mỗi khi có điều gì khiến nó tò mò, phía sau câu hỏi đó là cả một thế giới đang chờ đợi.
Và một khi tôi nhận ra điều đó, tôi chưa từng thực sự ngừng đặt câu hỏi.
Hai câu chuyện, cùng một bài học.
Gia đình không trao cho tôi một kỹ năng — họ đặt các công cụ ở nơi một đứa trẻ hiếu kỳ có thể với tới. Một chiếc máy tính. Một giá sách. Và điều tôi học được từ cả hai chính là thứ tôi vẫn đang vận hành nhờ nó: hãy tò mò, theo đuổi công nghệ tiên tiến nhất, và tận hưởng việc đó.
Có một điều không ai nói cho bạn biết về kiểu nuôi dạy như thế: nó không trao cho bạn một kỹ năng, mà trao cho bạn một sự thèm khát.
Một chiếc máy tính và một giá sách dạy bạn rằng thế giới rộng lớn hơn những gì trước mắt, và bạn có thể chạm tới nó nếu bạn giữ sự tò mò đủ lâu. Chính sự thèm khát đó đã đưa tôi từ một gã mọt sách trở thành CTO. Không phải nhờ một công nghệ cụ thể — những thứ đó rồi cũng thay đổi — mà là cái khao khát được biết, cái ngứa ngáy muốn hiểu một thứ vận hành ra sao, và tiếp theo nó có thể làm được gì.
Đó chính là kỹ năng quan trọng nhất lúc này.
Những công cụ mà hồi nhỏ tôi từng đi tiên phong giờ đã không còn. Ổ cứng sáu gigabyte giờ là cái chặn giấy. Bộ bách khoa toàn thư là một giá sách không ai mở, bởi toàn bộ chúng giờ đã nằm gọn trong túi bạn. Nhưng phần con người tôi đã lấp đầy ổ cứng đó và đọc những cuốn sách đó — đó mới là phần vẫn còn hoạt động. Và đó là phần duy nhất AI không thể thay thế.
AI là công nghệ tiên tiến mới nhất, và nó tiến nhanh hơn bất kỳ công nghệ nào trước đây. Cứ vài tháng, thứ bạn vừa học lại bị thay thế. Nếu lợi thế của bạn là biết một công cụ cụ thể, bạn đã tụt lại phía sau rồi. Nếu lợi thế của bạn là giữ được sự tò mò — theo đuổi điều tiếp theo, đặt câu hỏi tiếp theo, vui vẻ khám phá — thì bạn sẽ theo kịp. Bạn không cần phải yêu sự thay đổi, chỉ cần yêu việc khám phá.
Tò mò là kỹ năng duy nhất AI không thể lấy đi của bạn.
Mọi thứ khác đều có thể học được, và phần lớn có thể tự động hóa. Nhưng cái khao khát được biết không phải là một nhiệm vụ bạn có thể giao phó. Nó là thứ giữ cho một con người tiếp tục tiến lên khi tấm bản đồ thay đổi. Đó chính là thứ mẹ tôi thực sự đã mua khi bà mua chiếc máy tính và bộ bách khoa toàn thư — dù bà có nhận ra hay không.
Đó là toàn bộ hành trình — từ một đứa trẻ với bộ óc hoang dã, đến một CTO. Tôi chưa bao giờ trưởng thành đến mức bỏ lại trí tò mò, chỉ là tôi liên tục có được những công cụ tốt hơn.
Và cái mới nhất (AI) có lẽ là công cụ tốt nhất mà một bộ óc tò mò từng được trao. Theo cách tôi nhìn nhận, nó chỉ xoay vòng trở lại đúng thứ mẹ tôi thực sự đã trao cho tôi: không phải câu trả lời, mà là công cụ để theo đuổi những câu hỏi.
Nghĩ rằng lập luận này phù hợp với sự kiện của bạn? Hãy kể cho tôi về khán phòng — lịch trình có chọn lọc.
Bắt đầu trò chuyện